Gepubliceerd in De Morgen op 25/08/2023
De directeur van het SMAK heeft beslist om de klimaatactivisten hun beloofde zaal om drie weken lang lezingen en workshops te geven af te nemen. De activisten kregen eerst carte blanche, maar toen bleek dat ze de stadsring zouden bezetten bleek de samenwerking met het kunstinstituut zeer voorwaardelijk. De vraag is natuurlijk wat de directeur dan wel verwachtte van een groep die bekend staat om haar sterke, maar niet-gewelddadige acties tegen koning auto. Een theekransje? Wat kan kunst eigenlijk nog betekenen als haar instituten steeds meer controverse schuwen?
Voor Gents cultuurschepen Sami Souguir (Open Vld) was het meteen duidelijk dat wat Extinction Rebellion doet geen kunst is en ‘niet tot de artistieke vrijheid of creativiteit’ behoorde. Het ging immers over auto’s blokkeren, en dan komt de business as usual in gevaar. Het is dan bijna voorspelbaar dat er mensen boos zullen worden, er zal naar de politiek gewezen worden. ‘Wat doen die anarchisten eigenlijk in het SMAK?’, zag hij voor zijn geestesoog de vingers allicht al mede in zijn richting wijzen. Niet dat hij hierin uniek zou zijn; politici – en instituten als het SMAK – zijn er sinds de alomtegenwoordigheid van social media hoe langer hoe banger voor dat de volkswoede op hen zal neerdalen.
De opvatting dat de vermenging van kunst en politiek gevaarlijk kan zijn, is oud. Immanuel Kant en zelfs Plato schreven er al over. De laatste vond vooral poëzie, als een imitatiekunst die zeer ver van de waarheid stond, gevaarlijk omdat ze de ziel kan corrumperen. In een goede stad, schreef de Atheense denker in De Republiek, kunnen we dan ook maar beter poëzie bannen. Schoonheid was nochtans een belangrijke waarde voor hem, en over de schilderkunst had hij een positiever beeld. Voor Kant staat kunst in de eerste plaats gelijk aan genieten van de natuur; we scheppen plezier in een schouwspel omdat het mooi is. Op het eerste gezicht heeft hij dus een volledig apolitieke opvatting van kunst, maar dat is niet het volledige verhaal. Kunst kan immers wel een belangrijke rol spelen in opvoeding en burgerschap, aldus de strenge Pruisische filosoof. Hoe dat dan precies werkt is geen voer voor dit schrijven, maar het is duidelijk dat vrees over het maatschappelijke potentieel van kunst in discussies altijd verweven zit met hoop over haar emancipatorische en opvoedende krachten.
De directeur van het SMAK wil schijnbaar, om een Engelse uitdrukking te gebruiken, zijn taart hebben en ze ook nog eens opeten. Je kan niet een controversiële groep die werkt aan een betere wereld toelaten en dan eisen dat ze binnen de door jou impliciet uitgezette krijtlijnen kleuren zodat je geen problemen krijgt met machtige mensen in politieke functies.
Zo werkt dat niet met activisme. In het museum staan de Wirtschaftswerte van Joseph Beuys, een fantastische kunstenaar die nooit de controverse schuwde, stichtend lid was van een ecologische partij in de jaren 70 in Duitsland en sterk geloofde dat wij allemaal deel kunnen uitmaken van een ecologische omwenteling. Het idee dat kunst beperkt is tot schilderijtjes en installaties in een zaaltje, waarin de passieve toeschouwer met de handen achter de rug loopt te kijken om dan weer onveranderd naar huis te gaan, is nu wel volledig achterhaald. De opwarming van de aarde is de belangrijkste kwestie van deze tijd, kunst heeft de enorme kracht om dit voor iedereen helder te maken. Kunst die zich laat leiden door angst voor controverse is waardeloos, graag twee minuten moed.